Ubuzima Burambye
Bitangirira
Ukwita.
Kurinda Inyamaswa
Fasha guhagarika ububabare budakenewe no kurinda ibiremwa byose.
Kwita ku Isi
Sana kamere ugabanya ingaruka zawe ku bidukikije.
Kwita ku Wowe
Kubaka ejo hazaza heza kurushaho hamwe n'amahitamo y'ibiribwa bishingiye ku bimera atanga intungamubiri.
Bisobanuye iki
Kubaho Buzira Umurongo
by'ukuri?
Kubaho buzira umurongo bivuga gufata amahitamo y'ubwenge afitiye akamaro abantu, inyamaswa, n'isi. Bivuze kubaho mu buryo bugabanya ingaruka ku bidukikije, bubaha ubuzima bwose, bukoresha umutungo mu buryo bwiza, bwunganira sisitemu y'ibiribwa ifite ubunyangamugayo, kandi bukangurira gukoresha neza.
- Impuhwe, icyubahiro, n'ubwubahane ku biremwa byose.
- Gukoresha neza umutungo kamere mu rwego rwo kugera ku hazaza buzira umurongo.
- Kugabanya imyuka ihumanya no kurengera kamere.
- Sisitemu y'ibiribwa yubaha abantu, inyamaswa, n'isi.
- Ihitamo ryitondewe rigabanya imyanda kandi rigatera inkunga kurengera ibidukikije.
Inkuru inyuma
Ihitamo ryacu rya buri munsi
Icyemezo cyose dukora gisiga ikirenge. Kuva ku biryo biri ku isahani yacu kugeza ku bicuruzwa twinjiza mu ngo zacu, amahitamo yacu ya buri munsi ateza imbere ubuzima bw'inyamaswa, ubuzima bw'isi yacu, n'ejo hazaza dusiga inyuma. Kumenya izi ngaruka z'ibanga ni intambwe ya mbere yo gutera impinduka zifite akamaro.
01
Ibyacu
Ihitamo
Buri Guhitamo Bitangiza Imirongo y'Ingaruka
Buri guhitamo bigira ingaruka. Ibyo turya n'ibyo tugura bigena ubuzima bw'inyamaswa, ubuzima bw'isi, n'ejo hazaza. Kwirinda bitangirira ku kumenya ingaruka z'ibyo duhitamo buri munsi.
02
Inganda
Ubuhinzi
Sisitemu Iri inyuma y'Ifunguro
Ubuhinzi bw’inyamaswa bugezweho ni bumwe mu buryo bwo gutunganya ibiribwa bukoresha cyane umutungo ku isi. Miliyari nyinshi z’inyamaswa zirarerwa mu nganda aho umusaruro ushyirwa imbere y’ubuzima bwazo, bigatera igitutu gikomeye ku nyamaswa, ku mutungo kamere, no ku bidukikije.
03
Gusenywa k'ibiti
Iguhozi ry’amashyamba & Ikwirakwizwa ry’aho ibinyabuzima biboneka
Amashyamba asenywa kugira ngo haboneke ibibanza byo kuragurira no gutera ibiryo by’inyamaswa. Igihe ibidukikije by’ibinyabuzima bihinduka, inyamaswa z’inkazi ziragabanuka, ubwiyongere bw’ibinyabuzima buratakara, kandi kimwe mu bikoresho bikomeye bya karubone ku isi kiragabanuka.
04
Ihindagurika ry’ikirere
Impinduka
Sisitemu y'ibiribwa itera icyorezo cy'ikirere
Ubworozi bw'inyamaswa ni isoko ikomeye y'ibyuka bihumanya ikirere. Metane, impinduka mu ikoreshwa ry'ubutaka, n'ubw production ikoresha ingufu nyinshi byihutisha ihindagurika ry'ikirere, bikongera imvura ikabije, kandi bikaba byateza ibyago ibidukikije ku isi hose.
05
Izindi Zindi
Mu kaga
Iyo Kamere Iha Igiciro
Kubura ahantu habereye, umwanda, n'ihindagurika ry'ikirere birimo gushyira inyamaswa mu kaga. Nk'uko ibidukikije birushaho kuba byoroshye, amoko menshi ahura n'igabanuka ry'ubwinshi n'ikibazo cy'irimbuka.
06
Ibyacu
Ejo hazaza
Ejo hazaza hatandukanye harashoboka
Ejo hazaza hategurwa n'ibyo duhitamo uyu munsi. Guhitamo ibiryo byinshi bishingiye ku bimera no gushyigikira ubuhinzi burambye bishobora kurinda inyamaswa, kugabanya ingaruka ku bidukikije, no gufasha kubaka ejo hazaza harushijeho kwihanganira ibibazo.

Hindura Inkuru
Ejo hazaza hategurwa n'ibyo duhitamo uyu munsi. Guhitamo ibiryo byinshi bishingiye ku bimera no gushyigikira ubuhinzi burambye bishobora kurinda inyamaswa, kugabanya ingaruka ku bidukikije, no gufasha kubaka ejo hazaza harushijeho kwihanganira ibibazo.
Ingano y'Ingufu zacu Ingaruka.
Imbogamizi duhura nazo ni impamo—ariko amakuru abihishe atwereka aho impinduka zikenewe cyane. Iyi mibare yerekana ingaruka nyakuri z'uburyo tubamo ubu n'amahirwe dufite yo kubaka ejo hazaza heza.
77%
by'ubutaka bw'isi bw'ubuhinzi bukoreshejwe ku nyamaswa no ku biryo byazo.
Iyi ni ubutaka bwashoboraga kurya abantu, atari inyamaswa.’.
Inkomoko: FAO
18x
Bikenera ubutaka bwinshi kurusha ibikomoka ku bimera.
Ibiribwa bishingiye ku bimera bikoresha ubutaka n'ibikoresho bike cyane.
Inkomoko: Our World in Data
15,000L
amazi akenewe kugira ngo hakorwe 1 kg y'inyama.
Imirire ishingiye ku bimera ikenera amazi make, kugera kuri 90%.
Inkomoko: Water Footprint Network
Miliyari 80+
Inyamaswa zo ku butaka zipfuzwa buri mwaka ku biribwa.
Ibi birenga miliyoni 210 z'inyamaswa buri munsi.
Inkomoko: FAO
Iby'inyamaswa vs.
Ubuzima bushingiye ku bimera.
Gereranya ingaruka ku bidukikije, ku myitwarire, no ku muryango w'ibicuruzwa bishingiye ku nyamaswa n'ibisimbura bishingiye ku bimera—ubone uko amahitamo ya buri munsi ashobora kurengera inyamaswa, kubungabunga umutungo kamere, no kubaka ejo hazaza harambye.


→ Hitamo icyiciro hepfo kugira ngo ugereranye ubuzima bushingiye ku nyamaswa n'ubuzima bushingiye ku bimera. ↓
Sisitemu y'inyamaswa
Gukora ibiribwa biva ku nyamaswa bisaba ubutaka, amazi, n'ifumbire byinshi cyane, kandi bitera imyuka ihumanya ikirere nyinshi. Kuko imyaka ibanza kuribwa n'inyamaswa mbere yo kugaburira abantu, ubu buryo bukoresha umutungo kamere nabi ugereranyije no gutunganya ibiribwa by'ibimera ku buryo butaziguye.
- Litiro 15,000 z'amazi zikoreshwa mu gukora kilogramo 1 y'inyama y'inka
- Buri 77% by'ubutaka bw'isi bw'ubuhinzi bukoreshwa mu bworozi no mu ifumbire y'inyamaswa
- Imyuka ya metane iriyongereye
Ibisubizo bishingiye ku bimera
Imirire ishingiye ku bimera itanga intungamubiri zitandukanye mu gihe ikoresha umutungo kamere muke kandi ikagira ingaruka nke ku bidukikije. Gukura imyaka ku buryo butaziguye ku bantu akenshi bikoreshwa neza ubutaka n'amazi.
- Bishobora kugabanya ubutaka bukenewe ku isoko ry'ibiribwa byinshi bya poroteyine kugeza kuri 90%
- Ubusabe bw'amazi bugabanyijwe cyane
- Ingaruka nke ya karubone
Sisitemu y'inyamaswa
Ubworozi bw'amatungo ni umwe mu bitera cyane ibyuka bihumanya ikirere, gutema amashyamba, kwangiza amazi y'ibiyaga, no kugabanuka kw'ubwiyongere bw'ibinyabuzima. Kongera ubuso bw'ibyatsi byo kwita ku matungo no gutunganya ibiryo byayo bikomeza gushyira igitutu ku mashyamba n'ubusitani bw'ibinyabuzima.
- Hafi 14.5% by'ibyuka bihumanya isi biva ku bworozi
- Imwe mu mpamvu nyamukuru yo gusenya amashyamba y'ubutayu
- Gusohora metane nyinshi
Ibisubizo bishingiye ku bimera
Guhitamo ibiryo byinshi biva ku bimera bigabanya ibyuka, kurengera amashyamba, kurinda ibidukikije by'inyamanswa, no gukoresha umutungo kamere neza, bigafasha isi kuba nziza.
- Ingaruka nke ku mihindagurikire y'ikirere
- Ifasha kurengera amashyamba
- Igabanya kwandura kw'amazi
Sisitemu y'inyamaswa
Umwaka wose, hejuru ya biliyari 80 z'inyamaswa zo ku butaka ziraterwa kandi zigashwe ku isi hose. Nyinshi zibikwa mu buryo bukomeye bw'ubworozi aho umwanya, kugenda, n'amahirwe yo kugaragaza imyitwarire y'ibinyabuzima bishobora kugabanywa. Mu gihe isoko mpuzamahanga ikomeza kwiyongera, guhuza umusaruro n'uburenganzira bw'inyamaswa ni kimwe mu bibazo bikomeye by'ubumuntu mu buryo bw'ibiribwa bugezweho.
- Biliyari 80+ z'inyamaswa zo ku butaka zirashwe buri mwaka ku isi hose.
- 99% by'inyamaswa z'ubworozi ziraterwa mu buryo bw'ubworozi bw'inganda.
- Miliyari z'inyamaswa zimara ubuzima bwazo mu bigo bikora cyane.
Ibisubizo bishingiye ku bimera
Kubaho ku biribwa by'ibimera bigabanya icyifuzo cy'ubworozi bukomeye, bigashyigikira sisitemu y'ibiribwa ifite urukundo, kurengera ibidukikije, no kubaha ubuzima. Buri guhitamo ibimera kigabanya inyamaswa zororerwa ibiryo kandi kigashishikariza ejo hazaza ry'ubumuntu.
- Bigabanya icyifuzo cy'ubworozi bukomeye.
- Bishyigikira ibipimo byiza byo kurengera inyamaswa.
- Biteza imbere sisitemu y'ibiribwa ifite urukundo kandi irambye.
Sisitemu y'inyamaswa
Ibicuruzwa byinshi bya buri munsi—nk’uruhu, umusatsi, umwenda, n’ibindi binyobwa—byishingikiriza ku bikomoka ku nyamaswa cyangwa ku igerageza ryazo. Izi nganda zisaba amazi menshi, imiti, n’ingufu, kandi ziteza impungenge ku nyamaswa no ku bidukikije.
- Buri mwaka, hafi miliyari 1.4 z’uruhu rw’inyamaswa zirahindurwamo uruhu.
- Gukora uruhu bisaba litiro 17,000+ z’amazi kuri toni imwe y’uruhu wuzuye.
- Harenga inyamaswa miliyoni 115 zikoreshwa buri mwaka mu bushakashatsi n’igerageza ku isi hose.
- Gukora uruhu rw’inyama akenshi bishingira ku binyabutabire nka chrome, bikaba byateza ihumana ry’ibidukikije iyo bititabwaho neza.
Ibisubizo bishingiye ku bimera
Iterambere mu bumenyi bw’ibikoresho ryazanye uruhu rukomoka ku bimera, insinga zasubirwamo, imyenda y’ibinyabuzima, n’uburyo bwo kugerageza butagira ubugome, bigabanya ingaruka ku bidukikije kandi bishyigikira udushya n’imitako y’ikirere.
- Ubu hari ibisimbura 100% bidafite ibinyabuzima ku ruhu, umusatsi, siliki, n’ubwoya.
- Insinga zasubirwamo zishobora kugabanya ikoreshwa ry’ingufu kugeza kuri 60% ugereranije no gukora ibikoresho bishya.
- Harenga ibihugu 40 byabujije cyangwa bagabanyije igerageza ry'inyamaswa ku bikoresho by'ubwiza.
- Ibikoresho bishingiye ku bimera no gusubiramo bifasha ubukungu buciriritse, budakora ingaruka nyinshi.
Sisitemu y'inyamaswa
Igice kinini cy'ibihingwa by'isi’ kirarimwa kugira ngo kiboneke ku matungo aho kurya abantu ku buryo butaziguye. Ubu buryo butaziguye bwo gutunganya ibiryo busaba ubutaka, amazi, n'ingufu byinshi, bigabanya imikorere y'ibikoresho byose kandi bikongera igitutu ku buryo bw'ibiryo ku isi.
- 36% by'ibiryo by'ibihingwa ku isi bitangwa ku matungo aho kuribwa n'abantu ku buryo butaziguye.
- 77% by'isi yose y'ubutaka bw'ubuhinzi bukoreshwa mu bworozi n'ibiryo by'amatungo, mu gihe butanga gusa 18% by world's calories.
- Ubuhinzi bw'amatungo ni umwe mu bakoresha amazi menshi mu world's.
- Guhindura imyaka mu bicuruzwa by'amatungo bitera igihombo kinini cy'energi n'ibikoresho.
Ibisubizo bishingiye ku bimera
Gukura imyaka ku buryo bw'ako kanya ku mirire y'abantu bitanga calories n'proteine nyinshi ku butaka bumwe, bigatuma habungabungwa amazi, hagabanywa ibikenewe, kandi bigakomeza umutekano w'ibiribwa w'igihe kirekire.
- Kugaburira abantu imbuto byonyine bishobora gutanga kalori zifungurwa 2–20× kuruta zisanzwe ku hegitari, bitewe n'igihingwa n'uburyo bw'amatungo.
- Bisaba amazi make cyane ku biribwa byinshi by'ibanze.
- Biteza imbere imikoreshereze y'ubutaka neza no kuramba kw'ibikoresho.
- Bishyigikira sisitemu y'ibiribwa y'isi ikora neza kandi irambye.
Sisitemu y'inyamaswa
Niba imiterere y'ikoreshwa ry'ibiribwa ikomeza, ubusabe bw'ibikomoka ku matungo buzongera igitutu ku butaka, amazi meza, ubuzima bw'ibinyabuzima, n'ikirere cy'isi. Kubaka ejo hazaza harambye bisaba sisitemu y'ibiribwa ikoresha neza ibikoresho.
- Sisteme y'ibiribwa itanga hafi kimwe cya gatatu cy'ibyuka bihumanya ikirere ku isi.
- Ubwiyongere bw'inyama ku isi buzazamuka kurenga 50% kugeza mu 2050.
- Buri munota, igice cy'ishyamba kingana n'ibibuga 27 by'umupira cyangirika ku isi, ubuhinzi bukaba bukiri kimwe mu bitera ibi.
- Ubuhinzi bugira hafi 70% by'ikoreshwa ry'amazi y'ubutaka ku isi, kandi ubworozi butanga umusanzu ukomeye.
Ibisubizo bishingiye ku bimera
Gukura imyaka ku buryo bw'ako kanya ku mirire y'abantu bitanga calories n'proteine nyinshi ku butaka bumwe, bigatuma habungabungwa amazi, hagabanywa ibikenewe, kandi bigakomeza umutekano w'ibiribwa w'igihe kirekire.
- Impinduka mpuzamahanga iganisha ku mirire irimo ibimera byinshi ishobora kugabanya ibyuka bihumanya ikirere biterwa n'ibiryo kugeza kuri 70%, nk'uko ubushakashatsi bwinshi bw'ibipimo bubigaragaza.
- Kugabanya icyifuzo cy'amatungo bishobora gutuma haboneka ubuso bunini bw'ubutaka bw'ishyamba, ibiyaga, n'inyamaswa.
- Imirire irimo ibimera byinshi ifite ubushobozi bwo kugabanya cyane ibyuka bihumanya ikirere biterwa n'ibiryo.
- Kurinda ibidukikije bivuze kurinda miliyoni z'ibinyabuzima byishingikirijeho.

Buri Guhitamo
Itegura ejo hazaza.
Hitanira ibiribwa by'ibimera, himoza isi, n'kubamo mu buryo bwo kubaho bwiza — uburyo bwo kubaho bwiza bw'ubuzima bwanyu, kubaha izindi nyamanswa, no kubaho neza mu gihe kizaza.
Filime y'Amakuru
Ifungura amaso.
Menya ingaruka z'ibihisho byacu ku nyamaswa, amashyamba, amazi y'ibiyaga, ubuzima bw'ibinyabuzima, n'ikirere cyacu ndetse n'ibyo dushobora gukora ngo duhindure ejo hazaza.
Intambwe zoroshye zerekeza
Kurya Burambye
Kuzigama ni umwihariko ku rwego rw'isi, ariko ibyo twakora mu gihe cy'ubuzima buri munsi byatera impinduka z'igihangano. Izi mpinduka ntizigira icyo zigirira ubutayu gusa, ahubwo zigafasha n'ubuzima bwacu. Byatangirira ku bike ukabonera icyo gikora kuri wowe.
Rya Ubwenge
Ifunguro birimo ibimera byinshi bisaba umutungo kamere muke kandi bishobora kugabanya cyane ibimenyetso byawe ku bidukikije.
Gura witonze
Hitamo ibicuruzwa bikozwe mu bikoresho byasubiwemo, bishingiye ku bimera, cyangwa byaturutse neza.
Imideli Irambye
Kora, ukoreshe, wongere igihe cy'imyenda yawe.
Zigama amazi
Kubungabunga amazi bitangirira ku myitwarire ya buri munsi no guhitamo ibiryo byiza.
Zigama ingufu
Imyitwarire yoroshye yo kuzigama ingufu igabanya imyuka ihumanya kandi igabanya ikiguzi cy'ingo.
Gutakaza Bike
Gabanya, ukoreshe, hindura, subiza mu nganda.
Ubuzima bw’Ibimera, Kuko Izuba Rikuzinze.
Jya ku biribwa bituruka ku bimera. Guhitamo ubuzima bushingiye ku bimera ni intambwe ikomeye iganisha ku buzima burambye, itanga isi irushijeho kuba nziza, inyangamugayo, kandi ituye amahoro kuri bose.
Umutima wiza, igihugu cyiza, n’ubuzima bwiza byose bigira intangiriro ku murongo. Guhitamo ubuzima bw’Ibimera ni ikintu gikomeye mu kugabanya ubukonje, gukiza ubutaka, no kubaho mu bwenge bwiza.
Ubuzima bw’Ibimera si ibyo kurya gusa - ni icyo gukunda, icyo gukiranuka, n’icyo kubaho neza. Ni uko tubaha ubuzima, isi, n’ibyo turiho.
Ubuzima Burambye:
Ihitamo rito, Ingaruka ku Isi
Ubuzima burambye ni bumwe mu buryo bukora neza bwo kugabanya ingaruka zawe ku bidukikije mu gihe urengera ubwiyongere bw'ibinyabuzima, umutungo kamere, n'amasano y'ahazaza. Buri cyemezo— kuva ku biryo urya kugeza ku bicuruzwa ugura—bigira ingaruka ku musaruro w'ibyuka bihumanya ikirere, ikoreshwa ry'amazi meza, ikoreshwa ry'ubutaka, inyamaswa, n'ubusabane bw'ibinyabuzima ku isi hose. Uyu munsi, 77% by'ubutaka bw'isi bw'ubuhinzi bukoreshwa mu bworozi no mu biryo by'amatungo, n'ubwo butanga igice gito cy'ibiribwa by’isi. Icyo gihe, inyamaswa zisaga miliyari 80 z'ubutaka ziricwa buri mwaka mu bwikorezi bw'ibiryo, bigatera igitutu kinini ku mashyamba, ku mazi meza, ku bwiyongere bw'ibinyabuzima, no ku mihindagurikire y'ikirere ku isi.
Kuguma ku biribwa biva ku bimera byagaragajwe n'ubushakashatsi nk'uburyo bukomeye bwo guteza imbere ubusugire bw'ibidukikije. Gukora ikilo 1 ry'inyama y'inka bisaba amazi agera ku 15,000 l, kandi ubuhinzi bw'inyama bukoresha ubutaka incuro 18 kurusha ibinyomoro biva ku bimera. Ubushakashatsi bwerekana ko guhindura ku buryo bw'ibiribwa birambye bigabanya cyane ibyuka bihumanya ikirere, ikoreshwa ry'ubutaka, ikoreshwa ry'amazi y'ubutaka, n'isenyerwa ry'ibinyabuzima, bityo bigafasha kurengera inyamaswa n'ibinyabuzima ku isi.
Kubaho mu buryo burambye birenze imirire. Kubungabunga amazi n’ingufu, kugabanya imyanda y’ibiryo, guhitamo ibicuruzwa biramba, gushyigikira ubucuruzi bwiza, gusubiramo neza, no kurinda ibidukikije by’umwimerere byose bifasha ejo hazaza harambye. Miliyoni y’ibikorwa bito buri munsi bitanga inyungu zifatika ku bidukikije. Niba usimbuza ifunguro rimwe mu cyumweru n'ibiribwa bishingiye ku bimera cyangwa ugakurikiza ubuzima burambye bwuzuye, buri cyemezo cyiza kigabanya ibyuka bihumanya, kigakomeza ubwiyongere bw'ubwoko, kandi kigakumira ibidukikije by’agaciro.
Amakuru atangwa muri iki gitabo ashingiye ku bushakashatsi bwemejwe n’inzobere kandi ku mashyirahamwe mpuzamahanga yemewe, harimo Kaminuza ya Oxford, FAO, Our World in Data, n’izindi nyigo zishingiye ku bimenyetso by’ibidukikije. Reba isomero ry'ubushakashatsi hepfo kugira ngo wige byinshi ku buzima burambye, indyo ishingiye ku bimera, ihindagurika ry’ikirere, kurengera ubwiyongere bw'ibinyabuzima, sisitemu y'ibiribwa ifite ubunyangamugayo, n'uburyo bw practical bwo kugabanya ingaruka zawe ku bidukikije.
Isomero ry'Ubushakashatsi ku Buzima Burambye
Sura ubushakashatsi bwizewe, inyigo z'ubumenyi, n'ibipimo mpuzamahanga by'ubuzima burambye. Ibitekerezo byose kuri uru rupapuro bishyigikiwe n'ibimenyetso biva muri kaminuza, ibinyamakuru byemewe, imiryango mpuzamahanga, n'ibigo by'ubushakashatsi byigenga.
Mu mwaka wa 2024, Knight et al. bakoze ubushakashatsi bw’umwaka umwe bugereranya imbwa zirya inyama zisanzwe, inyama zitarimo gutogota, n’imirire yuzuye ya vegan. Abashakashatsi batangaje ko imbwa mu itsinda rya vegan zagize ibyavuye mu buzima bwiza kurusha izindi, aho igipimo cy’indwara cyari 36%, ugereranyije na 43% mu itsinda ry’inyama zitarimo gutogota no 49% mu itsinda ry’inyama zisanzwe. Ubushakashatsi kandi bwerekanye ko ibimenyetso bimwe by’indwara byari 14–51% bike mu mbwa zirya imirire ya vegan, mu gihe amahirwe y’indwara esheshatu zihariye yari 50–61% munsi y’imbwa zirya inyama zisanzwe. Inkomoko
Mu 2024, Dwaraka n’abandi batangaje ko indyo ya vegan yafatanyije n’ibipimo bito by’indwara zifitanye isano n’imyaka ndetse n’ihindagurika ry’imyaka rihuta buhoro, bigaragaza ko imiterere y’indyo ishingiye ku bimera igihe kirekire ishobora gushyigikira kwiyongera k’ubuzima bwiza no kuramba kurushaho. Inkomoko
Muri 2017, ubushakashatsi bwasohotse muri Environmental Research Letters bwagaragaje ko kwihindurira indyo ishingiye ku bimera ari imwe mu ngamba zifatika ku giti cy’umuntu mu kugabanya ingaruka ku bidukikije. Abashakashatsi basanze guhindura indyo ishingiye ku bimera bifite inyungu eshatu ku rugero rw’ingaruka z’isuku y’imyenda mu mazi akonje, inshuro enye ku nyungu yo kwiyuhagira imyenda mu kirere cyangwa kuyisubiramo, n’inshuro umunani ku ngaruka yo guhindura amatara asanzwe akoresha ingufu nyinshi akajya ku matara yaka neza kandi akoresha ingufu nkeya. Inkomoko
Mu 2023, ubushakashatsi bwa Sodexo bwagaragaje ko 81% by’abanyeshuri bahisemo ifunguro rya vegan iyo ryari rihari nk’amahitamo asanzwe ku menyo y’ishuri. Ibisubizo byerekana ko guhindura bike mu buryo bwo gutanga amahitamo y'ibiryo bishobora kongera cyane gukoresha amafunguro ashingiye ku bimera batagabanyije uburenganzira bw’abaguzi. Source
Mu 2023, Scarborough n’abandi basanze indyo ya vegan ifite ingaruka ku bidukikije nkeya cyane ugereranije n’indyo ikungahaye ku nyama mu bipimo byose byasuzumwe. Ubushakashatsi bwerekanye ko ibyuka byangiza ikirere bituruka ku ndyo ya vegan bingana hafi na 25% by'ibyuka biva ku ndyo ikungahaye ku nyama, mu gihe ingaruka ku ikoreshwa ry'amazi, eutrophication, n'igabanuka ry'ubwoko bw'ibinyabuzima byari hafi ya 46%, 27%, na 34% uko bikurikiranye. Ibi bisubizo byerekana ko kwinjiza indyo ya vegan bishobora kugabanya cyane imihangayiko y'ibidukikije iterwa n'ubuhinzi n'ikoreshwa ry'ibiribwa. Inkomoko
Ritchie na Roser (2024) bavuze ko ubuhinzi bukoresha hafi 44% by'ubutaka bw'isi bushobora guturwaho, aho hafi 80% y'ubu butaka bw'ubuhinzi bwagenewe ubworozi, yaba binyuze mu kurya inyamaswa ku butaka cyangwa mu guhinga ibihingwa bikoreshwa nk'ibiryo by'inyamaswa. Ibi byerekana ingaruka nini z'ubutaka zifitanye isano n'uburyo bwo gutunganya ibiribwa bushingiye ku nyamaswa ugereranije n'uburyo bushingiye ku bimera. Inkomoko
Muri 2021, Xu n’abandi basanze ubuhinzi bw’inyamaswa, harimo n’itunganywa ry’amatungo n’ubuhinzi bw’ibihingwa bikoreshwa nk’ifunguro ry’inyamaswa, bwateje hafi 57% by’imyuka ihumanya ikirere iva mu musaruro w’ibiribwa ku isi. Mu gihe ibiribwa bishingiye ku bimera bifata hafi 29% by’iyo myuka, bivuze ko imyuka ikomoka ku buryo bw’ibiribwa bishingiye ku nyamaswa iri hafi kabiri kurusha iy’ibimera. Source
Mu 2019, ubushakashatsi bwasohotse muri Harvard University bwasuzumye inyungu z'ikirere zo gusubiza ubutaka bw'Ubwongereza bwari bukoreshwa n'amatungo. Buvuga ko kongera gutera ibiti mu mirima byakuraho toni miliyoni 3,236 za CO₂ mu kirere, bingana no kugabanya ibyuka byangiza ikirere by'umwaka icyenda by'ubukungu bw'Ubwongereza. Source
Mu 2019, Greenpeace yatangaje ko mu Muryango w’Ubumwe bw’Uburayi, hejuru ya 60% by'ubutaka bw'ibirima byagenewe gutunganya ifunguro ry'amatungo aho kuba ibihingwa bigenewe abantu. Ikigo cyagaragaje ko guhinga ifunguro ry'amatungo ku rugero runini, cyane cyane ibinyampeke n'ibigori, bigira uruhare mu ngaruka z'ibidukikije by'ubworozi, harimo igitutu ku ikoreshwa ry'ubutaka, gutakaza amashyamba, no kugabanuka kw'ubwiyunge bw'ibinyabuzima. Inkomoko
Muri Ukwakira 2024, Alves n’abandi basanze mu bihugu icumi by’Uburayi, inyama n’ibikomoka ku nyama byari bifite uruhare runini cyane mu ngaruka z’ibidukikije bijyanye no gukoresha ibiribwa, bitanga 40% by’ihumana ry’imyuka ihumanya ikirere (GHGE) na 53.1% by’imikoreshereze y’ubutaka (LU). Ibikomoka ku mata byatanze 18.2% by’ihumana ry’imyuka ihumanya ikirere na 13.7% by’imikoreshereze y’ubutaka. Nubwo izi ngaruka ari nini, inyama n’ibikomoka ku mata byari gusa 6.3% by’ibicuruzwa byose byaribwa, harimo n’ibinyobwa, bigaragaza ingaruka ikomeye z’ibiribwa bishingiye ku nyamaswa ugereranyije n’umubare w’ibiribwa byakoreshejwe. Source
Mu 2024, Our World in Data yatangaje ko ubuhinzi bw’amatungo, harimo ubutaka bukoreshwa mu kurira no mu gutera ibiryo by’amatungo, bugize hafi 80% by’ubuso bw’ubuhinzi ku isi. Inkomoko
Mu 2023, Statista yagaragaje ko amata y’inka afite ingaruka zikomeye ku bidukikije kurusha ibisimbura bishingiye ku bimera. Urugero, litiro imwe y’amata y’inka itanga hafi kilogramu 3.2 za CO₂ kandi ikeneye litiro 628 z’amazi, ugereranije n’amata ya soya, atanga hafi kilogramu 1 ya CO₂ kandi akoresha litiro 28 z’amazi kuri litiro. Inkomoko
