I le sosaiete faʻaonaponei i aso nei, ua avea le taumafaina o aano o manu ma se tulaga masani faʻaleaganuʻu ma mea taua i le tele o taumafataga. Mai faleoloa meaʻai vave i faleaiga lelei, e masani ona avea aano o manu ma fetu o le faʻaaliga. Peitaʻi, faʻatasi ai ma le tuputupu aʻe o tagata e mafaufau lelei i le soifua maloloina ma le faʻateleina o le lauiloa o taumafataga e faʻavae i laʻau, e toʻatele ua amata ona fesiligia aafiaga o le soona taumafaina o aano o manu i lo tatou soifua maloloina. E ui o aano o manu atonu o se puna o porotini ma meaʻai taua, ua faʻaalia e suʻesuʻega o le soona taumafaina o aano o manu e mafai ona i ai ni aʻafiaga leaga i lo tatou soifua manuia. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou suʻesuʻeina ai tulaga lamatia tau soifua maloloina e fesoʻotaʻi ma le soona taumafaina o aano o manu ma suʻesuʻe pe aisea e mafai ai e tagata ona olaola e aunoa ma ia. I le iloiloina o aafiaga faaletino ma le siosiomaga, o le a tatou iloa ai le taua o le faʻatonutonu ma le paleni i a tatou taumafataga. A o tatou suʻesuʻeina le faigata o le pisinisi aano o manu ma le tino o le tagata, e taua tele le faʻalatalata atu i lenei mataupu ma se mafaufau tatala ma se vaaiga faitio. Seʻi o tatou faʻaalia le mea moni i tua atu o le taumafaina o aano o manu ma lona aafiaga i lo tatou soifua maloloina ma le lalolagi o siomia ai i tatou.
O le taumafaina o aano o manufasi e fesoʻotaʻi ma faʻamaʻi tumau.

E tele suʻesuʻega faasaienisi ua tuʻuina mai ai faʻamaoniga mataʻina o le soona 'ai o aano o manufasi e fesoʻotaʻi ma le faʻateleina o le lamatiaga o le maua i faʻamaʻi tumau. Ua faʻaalia e suʻesuʻega o meaʻai e tele i aano o manufasi mumu ma aano o manufasi ua uma ona gaosia e mafai ona fesoasoani tele i le atinaʻeina o tulaga e pei o faʻamaʻi fatu, maʻisuka ituaiga 2, ma nisi ituaiga o kanesa. O le maualuga o le gaʻo ma le cholesterol o loʻo maua i aano o manufasi, aemaise lava i aano o manufasi mumu ma aano o manufasi ua uma ona gaosia, e mafai ona fesoasoani i le faʻaputuina o le plaque i totonu o alatoto, e oʻo atu ai i le atherosclerosis ma le faʻateleina o le lamatiaga o faʻamaʻi fatu. E le gata i lea, o vailaʻau na fausia i le taimi o le kukaina o aano o manufasi, e pei o heterocyclic amines ma polycyclic aromatic hydrocarbons, ua fesoʻotaʻi ma le faʻateleina o le lamatiaga o le kanesa, aemaise lava le kanesa o le colorectal. O nei faʻamaumauga e faʻamamafaina ai le taua o le suʻesuʻeina o filifiliga taumafa eseese ma le faʻaitiitia o le 'ai o aano o manufasi e faʻalauiloa ai le soifua maloloina i se taimi umi ma puipuia ai le amataga o faʻamaʻi tumau.
Ua a'afia le soifua maloloina o le fatu i le aano o manu.
I le malamalama i tulaga lamatia tau soifua maloloina ua taʻua i luga e fesoʻotaʻi ma le soona 'ai o aano o manu, e taua tele le mafaufau i le aafiaga e mafai ona i ai i le soifua maloloina o le fatu. Ua faʻaalia e suʻesuʻega se sootaga tuusaʻo i le va o le tele o aano o manu ma le faʻateleina o le lamatiaga o faʻamaʻi fatu, e aofia ai maʻi fatu ma stroke. O gaʻo faʻatumuina o loʻo i totonu o aano o manu e mafai ona faʻateleina ai le maualuga o le LDL cholesterol, e masani ona taʻua o le "leaga" cholesterol, lea e mafai ona oʻo atu ai i le faʻaputuina o le plaque i totonu o alatoto, ma oʻo atu ai i le atherosclerosis. E le gata i lea, o aano o manu ua uma ona gaosia, e pei o sosisi ma pekoni, e masani ona i ai le maualuga o le sodium, lea e mafai ona fesoasoani i le maualuga o le toto maualuga, o se isi mea e lamatia ai faʻamaʻi fatu. O le mea lea, o le faʻaaogaina o se taumafataga e faʻaitiitia ai le 'ai o aano o manu ma aofia ai le tele o isi meaʻai e faʻavae i laʻau e mafai ona i ai se sao taua i le tausia o se fatu maloloina ma le soifua manuia lautele.

Fa'ateleina le lamatiaga o le kanesa ona o aano o manu.

E tele fo'i su'esu'ega ua fa'aalia ai se sootaga mata'utia i le va o le so'ona 'ai tele o aano o manu ma le fa'ateleina o le lamatiaga o le kanesa. Na fa'avasegaina e le Ofisa Fa'avaomalo mo Su'esu'ega i le Kanesa (IARC) aano o manu ua uma ona gaosia o ni mea e mafua ai le kanesa i le Vaega 1, o lona uiga e iai ni fa'amaoniga malolosi e mafua ai le kanesa i tagata. O le 'aiina o aano o manu ua uma ona gaosia, e pei o hot dog, bacon, ma aano o manu, ua feso'ota'i ma le si'itia o le lamatiaga o le kanesa o le colorectal. E le gata i lea, o aano o manu mumu, e aofia ai le povi, pua'a, ma le mamoe, ua fa'avasegaina o ni mea e mafua ai le kanesa i le Vaega 2A, ma fa'ailoa mai ai e ono mafua ai le kanesa i tagata. O le maualuga o le heme iron, N-nitroso compounds, ma heterocyclic amines o lo'o maua i aano o manu ua a'afia i le fa'alauiloaina o le atina'eina o ituaiga eseese o kanesa, e aofia ai le colorectal, pancreatic, ma le kanesa o le prostate. O le mea lea, o tagata ta'ito'atasi e fa'atapula'aina a latou 'ai aano o manu ma taula'i atu i mea'ai e fa'avae i la'au e mafai ona fa'aitiitia ai lo latou lamatiaga o le atia'eina o le kanesa ma fa'alauiloa ai ni taunuuga lelei mo le soifua maloloina i se taimi umi.
A'afiaga i le faiga o mea'ai.
O le tele naua o le 'ai o aano o manu e mafai ona i ai se aafiaga leaga i le faiga o mea'ai. O aano o manu e masani ona tele ai ga'o fa'atumu, lea e mafai ona fesoasoani i le atina'eina o fa'aletonu o mea'ai e pei o le gastroesophageal reflux disease (GERD) ma le irritable bowel syndrome (IBS). O nei tulaga e mafai ona mafua ai fa'ailoga e pei o le mu o le fatu, tiga o le manava, ma suiga i le ga'o. E le gata i lea, o le tele o porotini i aano o manu e mana'omia ai le tele o le acid o le manava mo le fa'aga'oina o mea'ai, lea e mafai ona o'o atu ai i le acid reflux ma fa'ateteleina ai fa'ailoga o le GERD. E le gata i lea, o le leai o ni fiber i aano o manu e mafai ona i'u ai i le manava tata ma fa'alavelaveina ai le fa'aga'oina lelei o mea'ai. I se fa'atusatusaga, o le fa'aaogaina o se taumafataga e fa'avae i la'au e tele ai fuala'au 'aina, fuala'au faisua, ma saito atoa e mafai ona maua ai fiber ma mea'ai e mana'omia e lagolago ai se faiga fa'aga'oina o mea'ai maloloina.

Maualuga o le cholesterol mai aano o manu.
O le soona 'ai o aano o manu e mafai foi ona mafua ai le maualuga o le cholesterol, ma faateleina ai le lamatiaga o faamai fatu. O aano o manu, aemaise lava aano o manu mumu ma aano o manu ua uma ona gaosia, ua lauiloa o loo tele ai ga'o tumu ma ga'o trans. O nei ga'o le lelei e mafai ona siitia ai le maualuga o le low-density lipoprotein (LDL) cholesterol, e masani ona ta'ua o le cholesterol "leaga". O le maualuga o le LDL cholesterol e mafai ona oo atu ai i le faaputuputuina o le plaque i totonu o alatoto, e taofia ai le tafe o le toto ma faateleina ai le ono maua i fatu fatu ma stroke. I se isi itu, o isi mea e fai mai laau e pei o le pi, nati, ma fatu e ofoina atu ai ni punaoa maloloina o porotini e aunoa ma le maualuga o ga'o tumu, ma avea ai ma filifiliga sili atu ona maloloina mo le fatu.
Avanoa e maua ai le oona i mea'ai.
O le 'ai tele o aano o manufasi e ono lamatia ai fo'i le fa'aleagaina o mea'ai. O le taulimaina, teuina, ma le sauniaina o oloa o aano o manufasi e mana'omia ai le usita'ia ma le fa'aeteete o ta'iala mo le saogalemu o mea'ai ina ia fa'aitiitia ai le lamatiaga o siama. O aano o manufasi, aemaise lava moa ma aano o manufasi olo, e mafai ona i ai siama fa'aleagaina e pei o Salmonella, E. coli, ma Campylobacter. O nei siama e mafai ona mafua ai fa'ama'i ogaoga o le manava, e o'o atu ai i fa'ailoga e pei o le niniva, pua'i, manava tata, ma le tiga o le manava. I nisi tulaga, o le fa'aleagaina o mea'ai e mafai ona lamatia ai le ola, aemaise lava mo tagata vaivai e pei o tamaiti, fafine ma'itaga, ma tagata ta'ito'atasi e vaivai le puipuiga o le tino. O le fa'aitiitia o le 'ai o aano o manufasi ma le taula'i atu i le tele o mea'ai e fa'avae i la'au, e mafai e tagata ta'ito'atasi ona fa'aitiitia lo latou a'afiaga i siama e ono a'afia ai mea'ai ma puipuia ai lo latou soifua maloloina.
Aafiaga o le gaosiga o aano o manu i le siosiomaga.
O le gaosiga o aano o manu e iai ni aafiaga taua i le siosiomaga e le mafai ona le amanaiaina. O se tasi o aafiaga sili ona iloga i le siosiomaga o le gaosiga o aano o manu o le soona faaaogaina o punaoa. O le tausia o manu mo aano o manu e manaomia ai le tele o le vai, fanua, ma meaai. Ua fuafua e tusa ma le 1,800 kalone vai e manaomia e gaosia ai na o le tasi le pauna o povi, pe a faatusatusa i le tusa ma le 39 kalone vai mo le tasi le pauna o fualaau faisua. O le tele o le faaaogaina o le vai mo le gaosiga o aano o manu e mafua ai le le lava o le vai, aemaise lava i itulagi ua uma ona faatapulaaina punaoa vai. E le gata i lea, o vaega tetele o fanua e faamamaina mo le fafagaina o manu po o le totoina o meaai a manu, e mafua ai ona faaleagaina le vaomatua ma faaleagaina ai nofoaga. E le gata ina faalavelaveina ai siosiomaga ae fesoasoani foi i le suiga o le tau ona o laau e taua tele i le mitiia o le carbon dioxide. O le pisinisi lafumanu o se tasi foi lea o sao taua i le faasalalauina o kasa oona, faatasi ai ma faatoaga manu e mafua ai le tele o le faasalalauina o le methane ma le nitrous oxide i le lalolagi atoa. O nei kasa malolosi oona e fesoasoani i le suiga o le tau ma faateteleina ai le mataupu ua leva ona taua o le mafanafana o le lalolagi. I le mafaufauina o popolega o le siosiomaga o loo faateleina, o le faaitiitia o le taumafaina o aano o manu po o le faaaogaina o meaai e faavae i laau e mafai ona faaitiitia ai le aafiaga o le siosiomaga o le gaosiga o aano o manu ma fesoasoani i se lumanai e sili atu ona gafataulimaina.

Aogā tau taumafa o taumafa e fa'avae i la'au.
O taumafa e fa'avae i la'au e ofoina atu le tele o fa'amanuiaga tau mea'ai e mafai ona fesoasoani i le soifua maloloina lautele ma le soifua manuia. O nei taumafa e masani ona mauoa i le fiber, vitamini, minerale, ma antioxidants, e taua mo le tausia o le soifua maloloina lelei. O fuala'au 'aina, fuala'au faisua, saito atoa, pi, nati, ma fatu, ia e fausia ai le fa'avae o taumafa e fa'avae i la'au, e maua ai le tele o mea'ai e lagolagoina ai galuega eseese a le tino. Mo se fa'ata'ita'iga, o le maualuga o le fiber i mea'ai e fa'avae i la'au e fa'aleleia ai le soifua maloloina o le manava, fesoasoani e fa'atonutonu le maualuga o le suka i le toto , ma fesoasoani i le puleaina o le mamafa. E le gata i lea, o taumafa e fa'avae i la'au e masani ona maualalo i ga'o fa'atumu ma le cholesterol, lea e mafai ona fesoasoani e fa'aitiitia ai le lamatiaga o fa'ama'i fatu ma fa'aleleia atili ai le soifua maloloina o le cardiovascular. E le gata i lea, o taumafa e fa'avae i la'au ua feso'ota'i ma le fa'aitiitia o le a'afia o nisi fa'ama'i tumau, e pei o le puta tele, ma'isuka ituaiga 2, ma nisi ituaiga o kanesa. I le aotelega, o le fa'aopoopoina o le tele o mea'ai e fa'avae i la'au i le taumafa a se tasi e mafai ona maua ai le tele o fa'amanuiaga tau mea'ai ma lagolagoina ai le soifua maloloina i se taimi umi.
Punaoa o porotini e fa'avae i la'au.
E faigofie ona fa'amalieina e mea'ai fa'avae i la'au mana'omia o porotini a tagata ta'ito'atasi e aunoa ma le fa'alagolago i aano o manu po'o oloa mai manu. E tele naua puna'oa porotini mai la'au e ofoina atu ai le tele o amino acids taua e mana'omia mo galuega lelei a le tino. O legumes, e pei o pi, lentils, ma chickpeas, o ni puna'oa sili ia o porotini ma e mafai ona fa'aopoopoina i mea'ai eseese e pei o supo, supo, ma salati. O saito atoa e pei o le quinoa, araisa enaena, ma le oatmeal e maua ai fo'i le tele o porotini, ma avea ai ma filifiliga lelei mo i latou o lo'o mulimulita'i i se mea'ai fa'avae i la'au. E le gata i lea, o nati ma fatu, e pei o le almonds, fatu chia, ma fatu maukeni, e le gata ina ofoina atu porotini ae fa'apea fo'i ma ga'o maloloina ma isi mea'ai taua. O le Tofu ma le tempeh, e maua mai i soya, o ni puna'oa porotini fa'avae i la'au e mafai ona fa'aaogaina i le tele o fua. I le aofia ai o nei puna'oa porotini fa'avae i la'au i lau mea'ai, e faigofie ona e fa'amalieina ou mana'oga porotini a'o e fiafia i le tele o fa'amanuiaga tau soifua maloloina e feso'ota'i ma se olaga fa'avae i la'au.
O isi auala e gafataulimaina ma amiotonu.
A suʻesuʻeina tulaga lamatia tau soifua maloloina e fesoʻotaʻi ma le soona ʻai o aano o manu, e taua le mafaufau i isi auala e gafataulimaina ma talafeagai. O le taliaina o taumafa e faʻavae i laʻau e le gata ina aogā i le soifua maloloina o le tagata lava ia ae faʻaitiitia ai foʻi le aʻafiaga o faʻatoʻaga manu i le siosiomaga. I le filifilia o isi auala e gafataulimaina, e pei o porotini e faʻavae i laʻau, e mafai e tagata taʻitoʻatasi ona fesoasoani e faʻaitiitia ai le faʻaleagaina o vaomatua, faʻaleagaina o le vai, ma le faʻasaʻolotoina o kasa e mafua mai i le gaosiga o lafumanu. E le gata i lea, o le filifilia o isi auala e talafeagai e lagolagoina ai le soifua manuia ma le agalelei i manu, e ogatusa ma mataupu faavae o le agaalofa ma le faʻatau oloa ma le loto i ai. O le faʻaaofiaina o isi auala e gafataulimaina ma talafeagai i a tatou taumafa e le gata ina faʻalauiloa ai le soifua manuia o le tagata lava ia ae e fesoasoani foʻi i le manuia tele o lo tatou paneta ma ona tagata nonofo ai.
I le faaiuga, ua manino mai faʻamaoniga e mafai e le soona 'ai tele o aano o manu ona i ai ni aafiaga leaga i lo tatou soifua maloloina. Mai le faateleina o le lamatiaga o faʻamaʻi tumau i aafiaga leaga i le siosiomaga, e taua le mafaufau i taunuuga o a tatou filifiliga taumafa. Ae ui i lea, e taua le maitauina e mafai e tagata ona olaola e aunoa ma aano o manu i a latou taumafataga. Faatasi ai ma se taumafataga e fuafua lelei ma paleni e faavae i laau, e mafai lava ona tatou maua meaʻai uma e manaomia mo se olaga maloloina ma faamalieina. Ia tatou faaauau pea ona aoaoina i tatou lava i faamanuiaga o le faaitiitia o lo tatou taumafaina o aano o manu ma faia ni filifiliga sili atu ona faautauta mo le lelei o lo tatou soifua maloloina ma le paneta.
Fesili masani
O a ni lamatiaga tau soifua maloloina e ono fesootaʻi ma le soona ʻai o aano o manu, ma e faapefea ona aʻafia ai le tino o le tagata?
O le soona 'ai o aano o manufasi e mafai ona o'o atu ai i ni tulaga lamatia eseese i le soifua maloloina. O le tele o le 'ai o aano o manufasi mumu ma aano o manufasi ua feso'ota'i ma le fa'ateleina o le lamatiaga o fa'ama'i fatu, e aofia ai fa'ama'i fatu ma le stroke, ona o le maualuga o le ga'o ma le cholesterol. E le gata i lea, o le tele o le 'ai o aano o manufasi ua feso'ota'i ma le fa'ateleina o le lamatiaga o nisi ituaiga o kanesa, e pei o le kanesa o le colorectal. E le gata i lea, o le 'ai tele o aano o manufasi e mafai ona fa'alavelaveina ai fatuga'o ma fa'ateleina ai le lamatiaga o fa'ama'i fatuga'o. E taua le tausia o se taumafa paleni e aofia ai le tele o mea'ai e fa'aitiitia ai nei lamatiaga i le soifua maloloina ma fa'aleleia atili ai le soifua manuia lautele.
E faapefea ona fesoasoani le soona 'ai o aano o manufasi i le atina'eina o fa'ama'i tumau e pei o fa'ama'i fatu, ma'i suka, ma nisi ituaiga o kanesa?
O le soona 'ai o aano o manufasi e fesoasoani i le atina'eina o fa'ama'i tumau e pei o fa'ama'i fatu, ma'i suka, ma nisi ituaiga o kanesa ona o le tele o mea. Muamua, o aano o manufasi mumu ma aano o manufasi ua uma ona gaosia e maualuga i ga'o fa'atumu ma le cholesterol, lea e mafai ona o'o atu ai i le fa'aputuina o le plaque i totonu o alatoto ma fa'ateleina ai le lamatiaga o fa'ama'i fatu. E le gata i lea, o le maualuga o le heme iron ma nitrates o lo'o maua i nei aano o manufasi ua feso'ota'i ma le fa'ateleina o le lamatiaga o nisi o kanesa, e aofia ai le kanesa o le colorectal. E le gata i lea, o le soona 'ai o aano o manufasi e mafai ona o'o atu ai i le tupu tele o le mamafa ma le puta tele, o mea taua ia e lamatia ai le ma'i suka ma isi fa'ama'i tumau.
O a nisi o punaoa eseese o porotini e mafai ona maua ai mea'ai e mana'omia mo le soifua maloloina o le tagata, ma e fa'apefea ona fa'atusatusa i le aano o manufasi i tulaga o le taua o mea'ai?
O nisi o punaoa eseese o porotini e mafai ona maua ai meaʻai taua mo le soifua maloloina o le tagata e aofia ai pi (e pei o pi ma lentils), tofu, tempeh, seitan, quinoa, nati, ma fatu. O nei punaoa e mafai ona ofoina atu le taua tutusa pe sili atu foi le taua o meaʻai pe a faʻatusatusa i aano o manu. E maualuga le fiber, uʻamea, ma le folate i pi, ae o tofu ma tempeh e mauoa i le calcium ma le uʻamea. O le Quinoa o se porotini atoatoa ma e iai amino acids taua. E maua mai nati ma fatu ni gaʻo maloloina ma isi meaʻai. E ui o aano o manu o se puna lelei o porotini, ae o nei isi mea e mafai ona ofoina atu ai filifiliga eseese ma tumu i meaʻai mo tagata taʻitoʻatasi e mulimuli i meaʻai eseese e fiafia i ai pe faʻatapulaʻaina.
E mafai e se taumafataga 'ai la'au po'o se taumafataga vegan ona maua uma ai mea'ai taua e mana'omia mo le soifua maloloina o le tagata, ma o a ni lu'itau po'o ni mafaufauga e ono tula'i mai mo tagata ta'ito'atasi e filifili e fa'aitiitia pe fa'aitiitia le 'aina o aano o manu?
Ioe, o se taumafataga e 'ai fuala'au 'aina po'o se taumafataga vegan e mafai ona maua ai mea'ai uma e mana'omia mo le soifua maloloina o le tagata. Peita'i, e mana'omia e tagata ta'ito'atasi ona nofouta i nisi o mea'ai atonu e le lava, e pei o le vaitamini B12, u'amea, calcium, omega-3 fatty acids, ma porotini. Atonu e mana'omia e tagata vegan ona fa'aopoopo le vaitamini B12 ma ia lava le taumafaina o puna'oa o le u'amea, calcium, ma omega-3s e maua mai la'au. E le gata i lea, e tatau ona latou taula'i atu i le taumafaina o le tele o porotini e maua mai la'au e fa'amalieina ai o latou mana'oga. E taua fo'i le fuafuaina ma le fa'aeteete o taumafataga ina ia mautinoa le paleni o mea'ai e maua. I le aotelega, fa'atasi ai ma le fuafuaina lelei ma le a'oa'oina, e mafai ona lava lelei mea'ai i se taumafataga vegetarian po'o se taumafataga vegan.
O a ni aafiaga i le siosiomaga o le soona 'ai o aano o manu, ma e faapefea ona fesoasoani le faaitiitia o le 'ai o aano o manu i taumafaiga e faatumauina ma faasaoina ai?
O le soona 'ai tele o aano o manufasi e iai ni aafiaga tetele i le siosiomaga. O le pisinisi fa'ato'aga manu o se tasi lea o mafua'aga autu o le fa'asa'olotoina o kasa e mafua ai le fa'avevela o le ea, fa'aleagaina o vaomatua, ma le fa'aleagaina o le vai. E mana'omia ai fo'i le tele o fanua, vai, ma punaoa fafaga. O le fa'aitiitia o le 'ai o aano o manufasi, e mafai ona tatou saofagā i taumafaiga e fa'asaoina ma fa'asaoina ai mea. O mea'ai e fa'avae i la'au e itiiti sona a'afiaga i le siosiomaga, aua e itiiti le fanua, vai, ma le malosi e mana'omia ai. O lenei fa'aitiitia o le 'ai o aano o manufasi e mafai ona fesoasoani e fa'aitiitia ai suiga o le tau, puipuia le tele o meaola eseese, fa'asaoina punaoa vai, ma fa'aitiitia ai le fa'aleagaina o vaomatua. O le taliaina o mea'ai e sili atu ona fa'avae i la'au e mafai ona i ai se sao taua i le fa'alauiloaina o se lumana'i e sili atu ona gafataulimaina ma fa'alelei i le siosiomaga.





